Կումայրի - Գյումրի - Ալեքսանդրապոլ-
Լենինական - Գյումրի

(Քաղաքը Գյումրի է վերանվանվել 1991թ-ին սեպտեմբերի 21-ի հանրաքվեով:)

Կումայրին որպես բնակատեղի գոյություն ունի ավելի քան երկուսուկես հազարամյակ, որը հաստատվում է հնագիտական պեղումներից հայտնաբերված նյութական եւ մշակույթի հարուստ մնացորդներով եւ այլ արժեքավոր նյութերով:
 Մսի պահածոների կոմբինատի, թռչնաֆաբրիկայի,«Կազաչի պոստիե տարածքներից, Կումայրի հնագույն ամրոց-բնակատեղից եւ այլ տեղերից գտնվել են բրոնզե իրեր (մ.թ.ա. III հազարամյակ), երկաթե ապարանջաններ եւ դանակներ (մ.թ.ա. X-IX դդ.), ուշ բրոնզե եւ վաղ երկաթե դարի աշխատանքի գործիքներ ու զենքեր, երկաթի ձուլման արհեստանոցի հետքեր (մ.թ.ա. X-IX դդ.) բրոնզե զարդեր, կացին, կավե եւ քարե իրեր, դամբարաններ, բրոնզալարերից մատանիներ, ալիքավոր, գծավոր, կետազարդ նախշերով, սեւ, ձայլեցված, ինչպես եւ կոպիտ կավամաններ, գավաթներ, թասեր, կճուճներ եւ այլն:
 Գյումրիից ոչ հեռու Վահրամաբերդ գյուղի ժայռի վրա կա ուրարտական թագավոր Արգիշտի Առաջինի սեպագիր արձանագրությունը. ՙԽալդի աստծո մեծությամբ, Արգիշտին ասում է. նվաճեցի Էրիախի ցեղի երկիրը, նվաճեցի Իրդանիունի քաղաքը՝ մինչեւ Իշկիկուլու երկիրը՚: ՈՒրարտական ժամանակաշրջանում քաղաքի շրջակայքում տարածվող երկրամասը կոչվել է Էրիախի (կամ Էրիաինի), որը նույնպես հիշատակված է սեպագիր արձանագրություններում:
 Պատմահայր Մովսես Խորենացին (V դար) հեռու-հեռաստաններից մեզ է հասցրել Շիրակի մասին իրական ու ճշմարիտ իր պատմությունը: Ըստ պատմահոր Հայկ Նահապետի թոռ Արամայիսը իր որդուն՝ բազմազավակ ու շատակեր Շարային ողջ ընտանիքով, տուն ու տեղով ուղարկում է մի մերձակա արգավանդ ու բերրի դաշտ, հյուսիսային լեռան՝ Արագածի թիկունքում, որտեղ շատ ջրեր էին հոսում եւ նրա անունով գավառը կոչում Շիրակ:
 Ճշմարիտ է նաեւ այն, որ այդ բնակատեղին, ուր այժմ Գյումրին է, հնում կոչվել է Կումայրի: Այս անունը սովորաբար կապում են Արեւելաեվրոպական հարթավայրից (VIII դ. մ.թ.ա.) Սեւ ծովի արեւմտյան ափերը ներխուժած Կիմմերների անվան հետ:
 Կումայրու մասին հիշատակություն կա մ.թ.ա. VII - VI դդ. հույն հայտնի զորավար եւ պատմաբան Քսենոֆոնի ՙԱնաբիզիս՚ աշխատության մեջ:
 Կումայրին հայ մատենագիտության մեջ առաջին անգամ հիշատակվում է արաբական լծի դեմ ուղղված 733 - 755 թթ. ժողովրդական-ազատագրական ապստամբության բռնկման առնչությամբ, դեպքերին քաջատողյակ պատմագիր Ղեւոնդ Երեցի կողմից:
 Այնուհետեւ, դարեր շարունակ Կումայրի-Գյումրին նշանակալի առաջադիմություն չի ունենում, նույնիսկ X - XIII դարերում, երբ Հայաստանի բազմաթիվ բնակավայրեր վիթխարի զարգացում ապրելով վերածվեցին մարդաշատ ու հայտնի քաղաքների:
 Գյումրիի զարգացման ամենանշանակալից շրջանը դարձավ XIX դարը, երբ իր շրջակայքով 1804 թվականին, ռուս-պարսկական առաջին պատերազմի ժամանակ այն մտավ Ռուսաստանի կազմի մեջ, այսինքն մոտ քառորդ դար ավելի վաղ քան ողջ Արեւելյան Հայաստանը: Այդ ժամանակ նա դարձավ Անդրկովկասի նշանավոր քաղաքներից մեկը:
 1829 - 30 թվականներին Արեւմտյան Հայաստանից՝ Կարսից, Էրզրումից, Բայազետից եւ այլ հարյուրավոր ընտանիքներ ներգաղթեցին եւ մշտական բնակություն հաստատեցին Գյումրիում, որի հետեւանքով քաղաքը դարձավ համեմատաբար բազմամարդ:
 1837 թվականին Ռուսաստանի կայսր Նիկոլայ Առաջինը, ժամանելով յումրի, քաղաքը կոչում է իր կնոջ՝ կայսրուհի Ալեքսանդրիա Ֆեոդորովնայի անունով՝ Ալեքսանդրապոլ, որը ժողովուրդը երբեմն անվանել է նաեւ Ալեքպոլ: 1840 թվականին Գյումրին հայտարարվում է քաղաք, իսկ 10 տարի անց՝ 1850 թվականին, դառնում Երեւանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառի կենտրոնը: Քաղաքը գլխավոր պրիստավի (գավառապետի) աթոռանիստն էր, Անդրկովկասի ռուսական զորքերի կարեւոր ավան-պոստը: Այստեղ հիմնվեցին ռազմական ամրություններ, զինվորական ավաններ (Պոլիգոններ, Սեւերսկի, Կազաչի պոստ):
 Ալեքսանդրապոլը սահմանային բերդաքաղաք լինելով հանդերձ, շուտով դարձավ նաեւ առեւտրի եւ արհեստագործության նշանակալի կենտրոն, իսկ դարավերջին՝ 1899 թ. Թիֆլիս - Ալեքսանդրապոլ, այնուհետեւ Ալեքսանդրապոլ - Երեւան երկաթուղիների կառուցումը, որը 1906 թ. շարունակվեց մինչեւ Ջուլֆա, ապա Թավրիզ, քաղաքը դարձրեց երկաթուղային կարեւոր հանգույցներից մեկը: Դա մեծ բեկում մտցրեց նրա սոցիալ-տնտեսական եւ մշակութային կյանքում:
 Ալեքսանդրապոլը նախասովետական շրջանում առաջին հերթին արհեստավորական քաղաք էր, ուր 1850 - 1860 թվականների արհեստավորների թիվը կաղմում էր ավելի քան 5 հազար մարդ: Առանձնապես տարածված էին շինարարական-մետաղամշակման արհեստները, որմնադրությունը, քարտաշությունը, ատաղձագործությունը, դարբնությունը, պղնձագործությունը, անագագործությունը եւ այլն: Հատկապես հայտնի էին քարտաշներն ու որմնադիրները, որոնց համբավը տարածվել էր երկրով մեկ: Արհեստավորների մեծագույն մասը ներգրավված էին համքարությունների մեջ, որոնք պահպանվեցին մինչեւ XX դարի սկիզբը: Քաղաքի կյանքում կարեւոր նշանակություն էր սատցել տնայնագործությունը: Շուտով ստեղծվեցին գարեջրի, օճառի եւ կաշվի ձեռնարկություններ: Մեծ վերելք ապրեց առեւտուրը: Քաղաքում կային բազմաթիվ խանութներ, մանր ու մեծ կրպակներ, շուկաներ: Քաղաքի տնտեսական զարգացման հետ միասին խոշոր չափերով սկսեց աճել նաեւ ազգաբնակչությունը:
 XIX դարի վերջին Ալեքսանդրապոլն ուներ 32 հազար բնակիչ, Թիֆլիսից ու Բաքվից հետո համարվում էր երրորդ առեւտրական եւ մշակութային կենտրոնն Անդրկովկասում: Այդ ժամանակներին քաղաքն ուներ մոտ 10 դպրոց ու վարժարան: Աչքի էին ընկնում Արղության (արական) եւ Սահականուշյան (օրիորդաց) վարժարանները, ուր հայերենից բացի սովորում էին ռուսերեն, լատիներեն եւ հունարեն: Կային նաեւ մասնավոր վարժարաններ:
 1870 թվականից քաղաքում գործում էր տպարան, հրատարակվում էին մի քանի թերթեր: Քաղաքային բանկը Ալեքսանդրապոլում բացվել է 1902թ, իսկ 1913թ հիմնվեցին քաղաքային ջուհլականոցը, սպիրտի 3 ձեռնարկություն, չուգունի ձուլարան եւ մեխ գործարան:
 Ալեքսանդրապոլում բնակելի տներն ու մյուս շինությունները կառուցվել էին որոշակի հատակագծով, հիմնականում հին բերդի մոտակայքում, հարթության վրա: XVIII - XIX դդ. քաղաքը հարուստ էր ճարտարապետական կառույցներով (բնակելի տներ, խանութներ, բաղնիքներ): Այդ կառույցներից հատկապես հայտնի էին հին 5 եկեղեցիները, որոնցից 4 - ը հայկական, մեկը՝ ռուսական, որոնց զարդը կազմում էր Ս. Փրկիչ (Ամենափրկիչ) եկեղեցին, որը կառուցվել էր 1858 - 76 թթ. Անիի Կաթողիկե հրաշակերտ տաճարի նմանությամբ եւ հայտնի էր մոնումենտալությամբ, զարդաքանդակներով ու խորաքանդակներով:
 Քաղաքը հայտնի էր իր դպրոցներով, գուսաններով, ժողովրդական երգիչներով (Ջիվանի, Շերամ, Ֆահրազ, Հայաթ եւ ուրիշներ): Տրվում էին թատերական ներկայացումներ: Առաջին անգամ Հայաստանում, 1912 թ. այստեղ է բեմադրվել Ա. Տիգրանյանի ՙԱնուշ՚ օպերան:
 Շիրակի դաշտը, Կումայրի-Գյումրի-Ալեքսանդրապոլ-Լենիանական-Կումայրի-Գյումրին ծննդավայր է հայ մշակույթի եւ գիտության ականավոր բազմաթիվ երախտավորների: Աշխարհին հայտնի մաթեմատիկոս ու տիեզերագետ Անանիա Շիրակացի (615 թ.), հանճարեղ բանաստեղծ Ավետիք Իսահակյան, մեծ բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազ, մեծատաղանդ կոմպոզիտորներ Նիկողայոս եւ Արմեն Տիգրանյաններ, ժողովրդական մեծ գուսան Շերամ (Գրիգոր Տալյան), անվանի բանասեր եւ արվեստագետ Գարեգին Լեւոնյան (աշուղ Ջիվանու որդին), ՍՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ Սերգեյ Մերկուրով, ՀՍՍՀ ժողովրդական արտիստ Շարա Տալյան, ՀՍՍՀ Ա ակադեմիկոսներ Ալեքսանդր Հակոբյան, Խաչատուր Կոշտոյան, Անդրանիկ Շահինյան, Ռ. Ալեքսանդրյան, Գեւորգ Ղարիբջանյան, Սերգեյ Համբարձումյան Ռուբեն Զարյան եւ ուրիշներ:
 Սովետական կարգերի հաստատմամբ Ալեքսանդրապոլում արագ թափով սկսեց զարգանալ արդյունաբերությունը, գիտությունն ու մշակույթը: Մինչեւ 1930 - ական թվականների սկիզբը քաղաքը մնում էր որպես գավառի կենտրոն: 1924 թվականին Վ. Ի. Լենինի մահից հետո Ալեքսանդրապոլը անվանվեց Լենինական:

1941-45թթ-ին պատերազմի են մասնակցել շուրջ 8000 լենինականցիներ, նրանցից 4500-ը զոհվել են մարտերում, 3-ը արժանացել են Սովետական միության հերոսի կոչմանը:
Գյումրիում 1926 եւ 1988թթ. Տեղի են ունեցել աղետալի երկրաշարժեր: 1988թ-ի երկրաշարժի հետեւանքով ոչնչացավ 1.8մլն քառ. Մետր բնակմակերես, այդ թվում 22.678 բնակարան, մոտ 100հզր մարդ դարձավ անօթեւան:
Գյումրիում գործում են պետական եւ մասնավոր 7համալսարան, 40 դպրոց, երաժշտական եւ արվեստի քոլեջներ, դրամատիկ թատրոն, տիկնիկային թատրոն, 8 թանգարան, քաղաքային մարզադաշտ, ծածկաց լողավազան, 7 երաժշտական, 15 մարզադպրոց, երգի թատրոն, սպորտային պարերի դպրոց, արտարվեստի դպրոց, 2 նկարչական դպրոց, 25 մանկապարտեզ: Գործում են ԳԱԱ երկրաֆիզիկայի ու ինժեներական սեյսմոլոգիայի ինստիտուտը, Հայաստանի հյուսւսային տարածաշրջանի սեյսմիկ պաշտպանության կենտրոնը:
Շարունակելի...

Օգտագործվել են տեղեկություններ"Լենինական" ուղեցույցից՝
Երեւան, 1989 թ.